Pochodzenie S這wian

Na stronie:

>> Wprowadzenie

>> Praojczyzna

Zobacz tak瞠: Teksty 廝鏚這we, Osadnictwo S這wian, Pierwsze pa雟twa s這wia雟kie, Tradycje s這wia雟kie

WPROWADZENIE

O pochodzeniu S這wian napisano i powiedziano ju bardzo wiele, ale do dnia dzisiejszego nie uda這 si w pe軟i ods這ni problemu. Praojczyzn S這wian pr鏏owano ju lokowa w najr騜niejszych miejscach posi趾uj帷 si przy tym niezwykle wyszukanymi argumentami na ich poparcie. Na miejsca, gdzie mia豉 dokona si etnogeneza S這wian wskazywano m.in. dorzecze Wis造 i Odry, dorzecze Dniepru i Prypeci, tereny le郾e zachodniej Rosji, obszary naddunajskie, Azj (obszary u st鏕 Uralu oraz za Uralem, a tak瞠 nad Jeziorem Aralskim). W zasadzie jedynym ograniczeniem jest tylko wyobra幡ia uczonych.

Przez u篡wane tu poj璚ie "pochodzenie S這wian" rozumiemy etnogenez czyli proces, kt鏎y spowodowa wyodr瑿nienie si ludu S這wian spo鈔鏚 innych lud闚. O tym, 瞠 dany lud jest odr瑿ny od innych 鈍iadcz nast瘼uj帷e przes豉nki: po pierwsze, sam lud uwa瘸 si za odr瑿ny od innych; po drugie, zewn皻rzni obserwatorzy r闚nie uwa瘸j ten lud za odr瑿ny. O odr瑿no軼i decydowa mo瞠 j瞛yk, kt鏎ym pos逝guje si 闚 lud; chocia dzi nie musi by to regu陰, poniewa tego samego j瞛yka mo瞠 u篡wa kilka lud闚 uwa瘸nych za odr瑿ne lub te jeden lud (nar鏚) mo瞠 m闚i dwoma lub wi瘯sz ilo軼i j瞛yk闚. Nale篡 jednak przyj望, 瞠 dla potrzeb zwi您anych z pochodzeniem S這wian kryterium j瞛ykowe w poszukiwaniu odr瑿no軼i jest jak najbardziej wskazane. Drugim czynnikiem kszta速uj帷ym odr瑿no嗆 ludu jest kultura materialna (wyroby, stosowane technologie, sposoby poch闚ku itp.). Dzi odchodzi si od prostego przypisywania danej kultury archeologicznej konkretnemu ludowi i tylko jemu. Podobnie jak j瞛yki, kultury r闚nie przechodz z r騜nych lud闚 na inne (adaptacja wzorc闚 itp.). Mimo powy窺zych uwag wyodr瑿nienie S這wian kszta速owa造 g堯wnie te dwa czynniki.

Historia bada nad pochodzeniem S這wian ma prawie 200 lat, pomijaj帷 wcze郾iejsze nienaukowe wywody np. o sarmackim pochodzeniu szlachty (swoj drog co w tym jest, ale o tym p騧niej). Pierwsze pr鏏y poszukiwania s這wia雟kiej prakolebki mia造 na celu przypisanie S這wianom ich najdawniejszej historii (kt鏎 niew徠pliwie szczyc si r騜ne ludy i narody), by這 to w XIX w. Najtrudniejszy okres w dziejach poszukiwa praojczyzny S這wian przypad na lata mi璠zywojenne oraz cztery powojenne dziesi璚iolecia. Od 1918 roku, po odzyskaniu przez Polsk niepodleg這軼i w interesie w豉dz odrodzonego pa雟twa by這 podkre郵anie odwiecznej s這wia雟ko軼i ziem polskich. Wysuwano r騜ne teorie, kt鏎e na og馧 lokalizowa造 praojczyzn S這wian w dorzeczu Wis造 i pr鏏owa造 dowodzi, 瞠 znajdowane w ziemi pozosta這軼i pradawnych kultur s wybitnie s這wia雟kie. Do嗆 szybko (w szczeg鏊no軼i od 1933 r.) sta這 si oczywiste, 瞠 polski punkt widzenia w tej sprawie jest sprzeczny z niemieckim. W ten spos鏏 badania nad etnogenez S這wian przesta造 by naukowymi, sta造 si politycznymi. Zar闚no polscy i niemieccy uczeni (warto podkre郵i, 瞠 wtedy archeologia niemiecka by豉 przoduj帷 w 鈍iecie) wysuwali te same argumenty na poparcie swoich teorii i odwo造wali si do zasad archeologii osadniczej (zaproponowanej przez Kossin), przypisuj帷ej danemu ludowi aktualne prawo do ziem, je郵i w przesz這軼i zajmowa ju je przez d逝gi czas. Dlatego te te same znaleziska archeologiczne identyfikowano jako s這wia雟kie (uczeni polscy) lub germa雟kie (uczeni niemieccy). Badania zupe軟ie wolne od podtekst闚 politycznych mo積a prowadzi dopiero od niedawna.

PRAOJCZYZNA

Powszechne hipotezy o etnogenezie S這wian z polskiego punktu widzenia dzieli si na autochtoniczne i allochtoniczne. Pierwsza teoria wskazuje ziemie dorzecza Wis造 i Odry jako najdawniejszych siedzib S這wian. Jak wspomniano powy瞠j, teoria ta niekiedy niewiele mia豉 w przesz這軼i wsp鏊nego z nauk. Druga teoria (wyst瘼uj帷a w du瞠j liczbie wariant闚) lokalizuje praojczyzn S這wian poza obszarami dzisiejszych ziem polskich, najcz窷ciej w dorzeczu Dniepru, Prypeci, czasem dalej na wschodzie, nawet za Uralem.

Dzi ju prawie nikt nie ma w徠pliwo軼i, 瞠 autochtoniczny pogl康 na pochodzenie S這wian (propagowany szczeg鏊nie przez polskiego archeologa prof. Kostrzewskiego - odkrywc Biskupina) jest b喚dny, opiera si na wielu nielogicznych przes豉nkach. Wiadomo, 瞠 S這wianie nie byli znani Rzymianom. W 廝鏚豉ch rzymskich, kt鏎e dotrwa造 do dzi, brak jest jakichkolwiek s這wia雟kich nazw miejscowych, imion, b康 przedmiot闚. A tereny polskie by造 znane Rzymianom dzi瘯i odwiedzaj帷ym je kupcom oraz pa雟twowym ekspedycjom (jak cho熲y tej, kt鏎a za czas闚 cesarza Nerona dotar豉 nad Ba速yk). Niestety rzymskie kroniki nie s precyzyjne w okre郵aniu nazw lud闚 zamieszkuj帷ych 闚cze郾ie dorzecze Wis造. Mowa jest o Wenetach. Wspomina o nich Tacyt lokalizuj帷 ich siedziby mi璠zy Peucynami (ludem germa雟kim) oraz Fennami (ludem ugrofi雟kimi) i okre郵aj帷 jako lud rolniczy bli窺zy Germanom ni koczowniczym Scytom. Ptolemeusz r闚nie wspomina o Wenetach, okre郵aj帷 ich jako wielki lud, aby p騧niej wymieni go w niezliczonej ilo軼i pomniejszych lud闚 w dorzeczu Wis造. Bardziej precyzyjna wydaje si lokalizacja Lugi闚 - plemienia b康 zwi您ku plemion (po逝dniowa cz窷 ziem polskich), wspominanych kilkukrotnie przez Rzymian. Dzi ju wiadomo, 瞠 nosicielami kultur archeologicznych na ziemiach polskich w okresie rzymskim by造 plemiona germa雟kie: kultury przeworskiej (po逝dniowa Polska) - plemiona Wandalskie (prawdopodobnie okre郵ani jako Lugiowie) oraz kultury wielbarskiej (p馧nocna Polska) - plemiona Got闚 i Gepid闚. Ponadto brak jest jakichkolwiek 郵ad闚 s這wia雟kich w nazewnictwie rzek, s one prawdopodobnie pochodzenia iliryjskiego lub italskiego. Powszechna jest ich wyj徠kowa trwa這嗆, mimo tego, 瞠 mieszkaj nad nimi kolejno r騜ne ludy. Tyle dowod闚 wystarcza, aby wykaza, 瞠 dorzecze Wis造 i Odry nie nosi znamion s這wia雟kich w czasach rzymskich.

Je郵i lokalizowanie praojczyzny S這wian na ziemiach polskich nie wydaje si sensowne, to gdzie j umie軼i? Nale篡 pos逝篡 si hipotezami allochtonistycznymi, czy przyj望, 瞠 S這wianie na ziemie polskie przybyli ju "jako S這wianie". Teorie allochtonistyczne s poparte bardziej logicznymi argumentami, cho nie zawsze. Lokalizacja owej praojczyzny opiera si nierzadko na wybuja貫j wyobra幡i uczonych.

Na pocz徠ek warto pos逝篡 si argumentami j瞛ykowymi. Podobie雟two j瞛yk闚 s這wia雟kich i ba速yckich jest uderzaj帷e. Szacuje si, 瞠 w j瞛ykach s這wia雟kich i ba速yckich jest ok. 250 wsp鏊nych s堯w. J瞛yki s這wia雟kie i ba速yckie maj wsp鏊ne innowacje j瞛ykowe niespotykane w innych j瞛ykach indoeuropejskich oraz wykazuj du膨 archaiczno嗆 wzgl璠em innych j瞛yk闚 tej rodziny. Na tej podstawie wysuni皻o wniosek, 瞠 przez pewien czas w przesz這軼i istnia豉 ba速o-s這wia雟ka wsp鏊nota j瞛ykowa, a przez to tak瞠 istnieli Ba速o-s這wianie, kt鏎zy mieli zamieszkiwa le郾e obszary dzisiejszej Bia這rusi i zachodniej Rosji, stykaj帷 si od p馧nocy z plemionami ugrofi雟kimi, a od po逝dnia z koczowniczymi ludami indoira雟kimi. Zasadniczo Ba速om przypisuje si sta這嗆 siedzib i og鏊nie nie ma wi瘯szych w徠pliwo軼i, 瞠 w staro篡tno軼i zajmowali tereny zachodniej Rosji maj帷 za p馧nocnych s御iad闚 plemiona ugrofi雟kie. W 廝鏚豉ch rzymskich pojawiaj si nazwy plemion, kt鏎e mo積a odczyta jako ba速yckie (np. Galindowie wspomniani przez Ptolemeusza, lokalizowani po wschodniej stronie uj軼ia Wis造). Mowa te jest w rzymskich zapisach o Asetiach, dlatego ich po逝dniowi s御iedzi Wenetowie (u Tacyta) uto窺amiani s ze S這wianami i do dzi jest kwesti sporu czy rzeczywi軼ie Wenetowie to Pras這wianie. Na poparcie tej tezy przytaczane s fakty, 瞠 gdy ju bez w徠pliwo軼i w VI w. n.e. S這wianie ostatecznie pojawiaj si w kronikach okre郵ani s jako Wenetowie lub Wenedowie (nazwa zgermanizowana). Pono w 鈔edniowieczu Germanie zwykli okre郵a S這wian mianem Wenden. Przenoszenie nazw plemion i ca造ch lud闚 by這 w czasach staro篡tno軼i i wczesnego 鈔edniowiecza powszechnym zjawiskiem, mo積a powiedzie, 瞠 raz nadan nazw na danym obszarze okre郵ano kolejne ludy zajmuj帷e go bez wzgl璠u na ich pochodzenie. Istotnie w staro篡tno軼i znany by lud Wenet闚 na p馧nocnym wybrze簑 Morza Adriatyckiego (kt鏎y m鏬 wcze郾iej zamieszkiwa rozleg貫 obszary Europy 字odkowej).

Zdaniem j瞛ykoznawc闚 rozpad domniemanej wsp鏊noty Ba速o-s這wia雟kiej nast徙i mi璠zy 1200 a 800 r. p.n.e., a mo瞠 nawet p騧niej ok. 400 r. p.n.e. lub - jak chc niekt鏎zy - dopiero w pierwszych wiekach n.e. Rozpad wsp鏊noty oznacza wyodr瑿nienie si Ba速闚 z siedzibami p馧nocnymi oraz S這wian z siedzibami po逝dniowymi, gdzie na bli瞠j nieokre郵onej wielko軼i obszarach w dorzeczu 鈔odkowego Dniepru i Prypeci. Przeciwnicy istnienia tej wsp鏊noty twierdz, 瞠 podobie雟twa j瞛ykowe s wt鏎ne i wynikaj z bardzo d逝giego s御iedztwa ni ze wsp鏊nego pochodzenia. Niekt鏎zy uczeni twierdz, 瞠 genetycznie bli窺ze j瞛ykom s這wia雟kim s j瞛yki germa雟kie (Ba鎥owski). Swoj drog, w j瞛ykach s這wia雟kich s zapo篡czenia germa雟kie (dok豉dniej gockie) datowane na ok. III-IV w. n.e., kt鏎e s tak瞠 dowodem na obecno嗆 S這wian nad Dnieprem, gdy Goci stworzyli na terenach dzisiejszej po逝dniowej Ukrainy swoje kr鏊estwo. Je郵i wierzy relacji mnicha Jordanesa, za spraw kr鏊a Got闚 - Hermanaryka, S這wianie ok. po. IV w. n.e. znale幢i si pod wp造wem gockim, z kt鏎ego uwolnili si dopiero, gdy Goci zostali pokonani przez Hun闚 (koniec IV w.). Du篡 problem stanowi hydronomia (nazewnictwo rzek), gdy dla obszar闚 g鏎nego i 鈔odkowego Dniepru jest ba速ycka, na po逝dniowy wsch鏚 od nazewnictwa ba速yckiego - indoira雟ka, na po逝dniowy zach鏚 - prawdopodobnie tracka. Brak jest jakichkolwiek 郵ad闚 hydronomii s這wia雟kiej, czyli mo積a rzec, 瞠 tak瞠 tu brakuje miejsca dla S這wian w czasach staro篡tnych.

Powstaje przy tej okazji hipoteza, 瞠 S這wianie zaznaczywszy ju w historii swoj odr瑿no嗆 (ca趾owicie pewne informacje o S這wianach pochodz dopiero z po. VI w. n.e., a dotycz pocz徠ku VI w.) byli przedtem jednym z plemion ba速yckich (najprawdopodobniej jednym z po逝dniowych plemion). Etnogeneza dokona豉by si do嗆 szybko i p騧no pod wp造wem r騜nych czynnik闚 zewn皻rznych, kt鏎e zaktywizowa造by bardzo zasiedzia貫 plemiona. Le郾e obszary zachodniej Rosji by造 bardziej nara穎ne na wp造wy r騜norakich plemion przetaczaj帷ych si przez stepowy pas dzisiejszej po逝dniowej Ukrainy. To rodzi dodatkowe hipotezy o szybkiej etnogenezie S這wian. Mog豉by to by tak瞠 jaka rewolucja technologiczna, kt鏎a odmieni豉 篡cie plemiennej spo貫czno軼i i spowodowa豉 znaczny wzrost demograficzny.

I tu warto przytoczy, ciesz帷y si coraz wi瘯szym zrozumieniem, w徠ek sarmacki w ukszta速owaniu si etnosu s這wia雟kiego (hipoteza zapocz徠kowana przez Sulimirskiego). W pierwszych wiekach n.e. plemiona koczowniczych Sarmat闚 (ludu indoira雟kiego) by造 bardzo aktywne na terenach stepowych wschodniej Europy. Siej帷y postrach Hunowie pojawili si na stepach czarnomorskich w II po. IV w. przybywaj帷 ze wschodu i powoduj帷 migracje r騜nych plemion zamieszkuj帷ych dotychczas ten region. Migracje by造 skierowane g堯wnie na zach鏚. W kierunku upadaj帷ego Cesarstwa Rzymskiego uda這 si wiele plemion (mimo tego migracje plemion, g堯wnie germa雟kich, nie by造 g堯wnym powodem upadku Imperium). Podobnie mia造 post徙i plemiona sarmackich Ant闚, Chorwat闚, Serb闚. Jednak ich migracja przyj窸a nie tylko kierunek zachodni, ale tak瞠 p馧nocny udaj帷 si na tereny le郾e 鈔odkowego Dniepru zamieszkane przez Ba速o-S這wian (lub - jak kto sobie 篡czy - po逝dniowe plemiona Ba速闚). Dotychczasowi mieszka鎍y tych teren闚 jako lud osiad造, rolniczy, wch這n掖 do嗆 szybko niezbyt licznych przybysz闚. Potencjalnie ich asymilacja mog豉 zaj望 2-3 pokolenia. W ten spos鏏 mia豚y narodzi si etnos s這wia雟ki w do嗆 szybkim czasie. R騜nice w sposobie 篡cia mog造 doprowadzi do sytuacji, 瞠 sarmaccy przybysze stali si pewnego rodzaju przewodnikami rolnik闚, szlacht, warstw wy窺z, kt鏎a tworzy豉 now struktur. W ten spos鏏 mia豉 by wywo豉na w ludzie osiad造m ch耩 kolonizacji nowych teren闚, wszak Sarmaci wiedzieli na pewno, co w tych czasach dzia這 si w Europie, w przeciwie雟twie do lud闚 ba速o-s這wia雟kich schowanych g喚boko w puszczach. Na poparcie tej hipotezy przytoczy mo積a sarmackie nazwy plemion (Serbowie, Chorwaci, Antowie) obecne p騧niej u S這wian (potwierdzaj to teksty 廝鏚這we), nazwy niew徠pliwie trwaj帷e do dzi. Drug ciekaw przes豉nk s sarmackie nazwy herb闚 obecne p騧niej u S這wian. Kto wie, mo瞠 polska szlachta lansuj帷a swoje sarmackie pochodzenie mia豉 (przypadkiem) racj?

Wed逝g tej hipotezy etnogeneza S這wian dokona豉 si w IV-V w. Kazimierz God這wski (najwybitniejszy badacz etnogenezy S這wian, allochtonista, sam lokalizuj帷y prakolebk S這wian w dorzeczu 鈔odkowego Dniepru) stwierdzi, 瞠 S這wianie nie s obecni w 廝鏚豉ch staro篡tnych, dlatego 瞠 byli kamuflowani pod innymi nazwami lub przemilczani, ale dlatego, 瞠 po prostu ich nie by這.

Podsumowuj帷 wiedz o praojczy幡ie S這wian mo瞠my stwierdzi, 瞠 wiemy niewiele. Niew徠pliwie bli窺za prawdy jest teoria allochtonistyczna lokalizuj帷a s這wia雟ka prakolebk gdzie w rejonie 鈔odkowego lub g鏎nego Dniepru (oczywi軼ie na terenach g堯wnie le郾ych, ale raczej nie na bagiennych). Zagadk pozostaje czas, kiedy etnogeneza mia豉 si dokona. Rozbie積o嗆 jest ra膨ca (pocz患szy od ok. VIII w. p.n.e. na V w. n.e. sko鎍zywszy).

© 2002-2008 Fronsac